Bursalı Kadızade Rumi Kimdir

Bursalı Kadızade Rumi

(1307-1412)

Türk astronomi ve matematik bilgini. Orta Çağ’ın önemli bilim adamlarından birisidir.

bursalikadizaderumiAsıl adı Musa Paşa b.Mahmud b.Mehmed Salâ-haddin olan Kadızade-i ‘Rûmî Bursa’da doğdu, 1412’de Semerkant’ta öldü. Bursa’da kadılık yapan Mahmud Çelebi’nin oğlu olduğundan “Kadızade” adıyla tanındı. Medrese öğrenimini, Molla Fenari gibi değerii müderrislerin ders verdiği Bursa Medresesi’n-de tamamladıktan sonra, matematik ve astronomi bilgilerini geliştirmek amacıyla, çağın en ünlü bilim odaklarından Türkistan ve Horasan’a gitti. Horasan’ da Seyyid Şerif Cürcâni’den felsefe öğrendi. Ardından Timur Imparatorluğu’nun veliahdı Uluğ Bey’in (1394-1449) yanına Semerkant’a gitti ve o sıralar büyüme dönemini yaşayan Semerkant Gözlemevi’n-de çalışmaya başladı. Adına “Anadolulu” anlamında “Rûmî” sözcüğünün eklendiği Semerkant’ta, Uluğ Bey tarafından Zic-ı ilhanı’ de gerekli düzeltmeleri yapmakla görevlendirildi. Birlikte çalıştığı Kâşî’nin ölümünden sonra, aynı zamanda bir matematik medresesi olan Semerkant Gözlemevi’nin yöneticiliğine ve başmüderrisliğine getirilen Kadızade-i Rûmî’nin bu görevlerini ölümüne değin sürdürdüğü sanılmaktadır.

Orta Çağ’ın en büyük matematik ve astronomi bilginleri arasında yer alan Kadızade-i Rûmî, gökcisimlerinin hareketlerini incelemiş ve o çağın en yetkin astronomi cetvelleri olan Zic-i Gürgâni’nin hazırlanmasına katkıda bulunmuş; ayrıca gök mekaniğini matematik temellere oturtmaya çaba harcamıştır. Kâşî’nin bir kitabı için yazdığı Risale fi Istıhrâc-il-Ceyb Derece-i Vahide adlı şerhte bir derecelik yayın sinüsünün yarıçap 1 olarak alındığında 0,017452406437 olacağını göstermiştir.

Astronomi ve matematiğin yanı sıra felsefeyle de uğraşan Kadızade-i Rûmî, gerçek bilginin gözlem ve deneye dayanan bilgi olduğunu, inanç alanına giren konularla bilim alanına girenlerin birbirlerinden ayrılması gerektiğini savunan görüşleri yüzünden öğretmeni Seyyid Şerif Cürcâni tarafından eleştirilmiştir.

Anadolu’ya dönmediği için Osmanlılar’m bilimsel yaşamına dolaysız olarak katkıda bulunamayan Kadızade-i Rûmî, bu görevini, öğrencileri Ali Kuşçu veFethullah Şirvani kanalıyla yerine getirmiştir denebilir.

• YAPITLAR (başlıca): Şerhu Eşkâli’t-Te’sis, (“Eşkâl-üt Tesis Şerhi”); Muhtasara fi’l-Hisap, (“Hesap Özeti”); Risale fi İstihrâc-il-Ceyb Derece Vahide, (“Birinci Dereceden Çıkarma Üstüne Risale”); Şerhu’l-Mulabhas îpl-Hey’e.